- BayBak بای بک - http://www.baybak.com -

یاشاسین آذربایجان - Long live Azerbaijan

خيدير سٶيله نجه لريدن (افسانه لريندن) و خيدير ايلياس خالق بايرامي حاققيندا - مهران بهاري

باي بک آذربايجان | آننا, ۲۵-ي بوز آی , ۱۱۰۰۶ اینجی ایل, چولا ۰۳:۳۴ | مقاله

خيدير ايلياس بايرامي*`نين تصادوف ائتدييي گونلر حاقيندا تدقيقاتچيلار آراسيندا موختليف فيکيرلر واردير. اونلاردان بعضيلري بو بايرامين بؤيوک چيلله دن دؤرد و کيچيک چيلله دن اوچ گون اولماقلا يئددي گون داوام ائتديييني بيلديرير. 4 گؤرکه ملي فولکلورچو اهليمان آخوندوو ايسه همين مراسيمين کيچيک چيلله نين اونونجو گونونده قئيد ائديلديييني گؤسته رير. 5 فولکلورشوناس


سٶزوموز:

تورك خالقي و آزربايجان`ين ان اٶنه ملي ايكي خالق- دونيوي بايراملاري يئلين (مارس) آيينين ٢١ ينده قوتلانان “ارگه نه قون بايرامي” (عيد نوروز) و بوز (فوريه) آيينين ايلك اورتاگونونده (پنجشنبه سينده) قوتلانان “خيدير نبي بايرامي” (عيد خضر نبي) دير. “خيدير نبي بايرامي” تٶره ن و گله نه لري آراسيندا خيدير سٶيله نجه لري، خيدير آند و آلقيشلاري، قووورقا و قوووت ياپما، قوووت پايي، خيدير پايي و حالواسي، خيدير اوروجو، خيدير سوفراسي، خيديرچيلار، خيدير اوتاغي، نبي پنجه سي، قامچي ايزي، خيدير ياتير و اوجاقلاري و….. واردير. آشاغيدا خيدير سٶيله نجه لريندن بيري سونولموشدور:

خيدير سٶيله نجه لريدن (افسانه لريندن)

قارانليق آجوندا (دونيادا) خيدير آدلي بير يالاواج (پئيغمبر) واردير. اورادا بير بولاق آخير، بو بولاغين سويو “بنگي ياشام و يا ديريليك سويو”دور (آب حيات). بو ديريليك سويونو ايچه ن كيمسه هئچ واخت اٶلمه ز. خيدير دا او ديريليك سويوندان ايچدييي اوچون هپ (هميشه) ديريدير. خيدير هر يالينيغين (آدامين) گٶزونه گٶرونمه ز. اونو گٶرمك اوچون گره ك ان ياخچي يالينيق (آدام) اولان، كيمسه ني اينجيتمه مه يه ن.

خيدير

لاپ بايريلاردا (ان قديم زامانلاردا) آجيماسيز (بيرحم) بير خان ياشايارميش. او دا خيدير`ين ايسته كلري يئرينه يئتيره ن بير يالاواج اولدوغونو بيليرميش. خان خيدير`ي بولوب، اوندان بيله سيني اوره يي يوموشاق، ياخچي بير خانا دٶنده رمه سيني اٶتوگ (خواهيش) ائتمه يي ايسته ييرميش. بو اوزدن خيدير`ين تاپيلماسي و يانينا گتيريلمه سي اوچون يارليق (فرمان شاه) وئريب جار چكديرميشدي. بو ايشي گٶره نه، نه ايسته رسه وئره جك ايدي.

ياخين كندلرين بيرينده جيققيلي-بالاجا اوشاقلاري اولان قيسسا بويلو يوخسول بير كيشي وار ايدي. او دا بو بويروغو (امر) ائشيتميشدي. بو كيشي اوشاقلارينا بير تيكه چٶره ك تاپابيلميردي. اوشاقلار سون اوچ گون اوچ گئجه ده ايسه هئچ نه يئمه ميشديلر. آجليقدان آغلاييرديلار.

كيشي اوشاقلارينين آجليغينا دٶزه نمه ييب خان`ين يانيا گلدي و دئدي:
- خيدير`ي گتيرمك اوچون منه قيرخ گون سوره (مهلت) وئر. آنجاق بو سوره ده اوشاقلاريما او دنلي (قده ر) يئمك گٶنده ر كي آجليقلاريني اونوتسونلار.

خان تابقيلاشدي (راضيلاشدي). اونا قيرخ گون سوره، اوشاقلارينا ايسه بوللوجا يئمك وئردي. كيشي قيرخ گون بويونجا اوشاقلارينا باخيب داها آجليقلاريندان آغلاماديقلارينا سئويندي.

۴١ اينجي گون خان`ين يانيا گئري قاييديب دئدي:
- دوزونو بيلمك ايسته ييره نسه، سنه يالان دانيشميشام. منيم خيدير`ي سنين يانيوا گتيرمه يه گوجوم چاتماز. يالان سٶيله ديم، اوشاقلاريم گٶزومون قاباغيندا آجلاريندان اٶلمه سينلر دييه. مندن سونرا نه اولار، اولار…..

خان اٶفكه سيندن (حيرصيندن) ائله سينه قيشقيردي كي هامي تير تير تيتره دي.

خان`ين اوچ باخاني واردي. اوزونو باخانلارينا چئويريب اونلاردان سوروشدو:
- بو كيشييه نئجه قييين (جزا) وئره يين؟

بيرينجي باخان دئدي:
-اونو ٤٠ پارچايا بوداييب، هر پارچاسيني بير اتچينين (قصصابين) چنگه لينه گئچيرتمك گره كير.
ايكينجي باخان دئدي:
-دريسيني سويوب، ايچينه سامان تيخاماق، توشاملي (عدالتلي) اولار.
اوچونجو باخان دئدي:
-خان ساغ اولسون!. بو كيشي يالان دانيشيب، دوزدور. يالان دانيشماق ياخچي ايش دئييلدير. آنجاق نييه يالان دانيشديغينين نده نيني بيلمك گره كير. او بونا ايته كلي (مجبور) اولوب. اوشاقلارينين آجلاريندان اٶلمه لريني ايسته ميش. منجه ساغ-اسه ن بيراخين بيله سيني، اٶتورون گئتسين اوشاقلارينين يانينا.

او بيري باخانلار بو سٶزلرله تابقيلاشماديلار (راضيلاشماديلار)؛ آخي او خاني آللاديب، بئله بيريسيني قييينسيز (جزاسيز) قويماق اولماز.

بو سيرادا بنيزيندن آغ ايشيق ساچيلان، آغ ساچلي، آغ ساققاللي، آغ گيييملي بير قوجا گٶزه گٶروندو. هامي شاشقينليقلا اونا باخدي.

قوجا ديلله ندي:
- هر كس اوزلوغونا (صنعتينه) گٶره دانيشار…..

خان قوجا كيشي`دن سوروشدو:
- دده، سن كيمه ن؟ نه چييه ن؟ سني كيمسه گٶرمه دن بورايا نئجه گلدين؟ سٶيله دييين سٶزون آنلامي نه دير؟

بنيزيندن ايشيق ساچيلان قوجا دئدي:
- سٶزومون ديرگيسي (جاني) اودور كي بيرينجي باخان، باخانليقدان اٶنجه اتچي (قصصاب) ايدي. ات دوغراماقدان، كسيب بوداماقدان باشقا بير ايش باجارمازدي. بيرينجي باخان تابقيليقلا (راضيليقلا) باشيني ترپه تدي.

قوجا سٶزونو سوردوردو:
- ايكينجي باخان، اٶنجه لري يورغان سيرييان اولوب. يورغان ايچينه يون دولدوروب سيريماقدان باشقا اليندن هئچ نه گلمه زدي. ايكينجي باخان دا قوجا`نين سٶزونو اونايلادي (تصديقله دي).

قوجا سٶزونه داوام ائتدي:
- اوچونجو باخان ايسه باخانليقدان اٶنجه يوخسول بير كيشينين اوغلو ايدي. اوسونون (عاغلينين) ايتيلييينه گٶره، گليب باخان اولابيليب.
دئمه لي، باخانلارين هره سي، اٶز اوزلوقلارينا اويغون اولاراق دانيشيبلار. من ايسه خيدير قوجا`يام. بو يوخسول كيشييه گٶره گلديم.

خان خيدير`دان اٶتوك (خواهيش- ريجا) ائتدي:
- خيدير دده، ائله ائت كي من ده ياخچي آداملاردان بيري اولوم، كيمسه يه پيسليك ائله مه ييم.

خيدير دده گولومسه يه ره ك دئدي:
- بونو ايسته يه ن هر كس باشارابيله ر. اونوتما! ياخچي يالينيق (آدام) اودور كي ياخچي يالينيغي (آدامي) آدام بيلسين. پيس آدامي ياخچي آدام تانييان ياخچييالينيق ( آدام) اولابيلمه ز.

خيدير دده سٶزونو بيتيرينجه يوخ اولدو. خان اوره يينده بير ايشيق، بير يونگوللوك دويدو. يانينداكي اوره يي قارا باخانلاريني قاتيندان قوودو. اوچونجو باخاني آغيرلادي. يوخسول كيشي ايسه يوخسوللوقدان قورتولدو، بير داها دا يوخسول اولمادي …..”

خيدير ايلياس خالق بايرامي حاققيندا

نوت: آشاغيداكي يازيدا ايكي بوتونويله آيريق (فرقلي) اولان، قيشين اورتالاريندا بوز (فئورال) آييندا قوتلانان “خيدير نبي بايرامي” ايله كٶچ (ماي) آيينين آلتيسيندا قوتلانان “خيدير ايلياس بايرامي” بير بيرينه قاريشديريليبدير. يازينين قونوسو “خيدير نبي بايرامي” اولدوغوندان دولايي، متنده گئچه ن خيدير ايلياس`لارين هاميسي “خيدير نبي” ايله ده ييشديريلمه ليدير. بئله نچي يئرلر يازيدا بير اولدوزلا (*) بلله نميشدير. مئهران باهاري

خيدير ايلياس خالق بايرامي حاققيندا

سولماز محررمووا

هر بير خالقين اؤزونه مخصوص بايراملاري واردير. آزربايجان معنوي مدنييتينين ترکيب حيصصه سي اولان بايراملار خالقيميزين حياتيندا موهوم يئر توتور. آراشديرمالار گؤسته رير کي، بوگون خالقيميزين معيشتينده مؤوجود بير سيرا بايراملارين باشلانغيجي ائراميزدان اوولکي مين ايلليکلره سؤيکه نير. بايراملار اؤز مضمونونا گؤره ديني و دونيوي بايراملارا بؤلونور. آزربايجاندا “راماضان (اوروجلوق) بايرامي”، “قوربان بايرامي” کيمي ديني بايراملارلا ياناشي “خيدير ايلياس*” (خيدير نبي)، “نووروز” کيمي خالق بايراملاري دا مؤوجوددور.

خيدير

قديم تاريخه ماليک اولان و ائل آراسيندا گئنيش ياييلميش بايراملاردان بيري ده “خيدير ايلياس*” و يا “خيدير نبي” آدلانديريلان مراسيمدير. بو بايرام بيربيريندن جوزي فرقلرله دئمک اولار کي، آزربايجان`ين بوتون بؤلگه لرينده گئچيريلير. خيدير ايلياس* عادتن طبيعتين اويانماسي، اوتلارين جوجه رمه سي، آخارسويون تميزله نمه سي و.س. طبيعي پروسئسلرله موشاييعت ائديلير. تدقيقاتلاردا خيدير نبي بير شخصييت اولاراق سويون، کوله ک و هاوانين حيمايه چيسي کيمي تقديم اولونور۱، خيزير پئيغمبرله عئينيله شديريلير.

کيتاب–ي دده قورقود داستانينين ديرسه خان اوغلو بوغاج خان بويو`ندا ديرسه خان`ين اؤز اوغلو بوغاج`ي يارالاييب قازليق داغيندا قويوب گئتدييي صحنه سينده اوخويوروق: “اوغلان اورادا ييخيلاندا بوز آتلي خيزير اوغلانين يانيندا حاضير اولدو. اوچ دفعه ياراسيني الييله سيغاللاييب: اوغلان، قورخما، سنه بو يارادان اؤلوم يوخدور. داغ چيچه يي ايله آنانين سودو سنين يارانا ملهمدير- دئييب يوخ اولدو”۲

پروفئسور پناه خليلوو يازير: فولکلوروموزدا خيزير قديم خئييرخاه - سئحرلي قوووه دير. سونرالار ايسلام ديني افسانه سينه قاريشيب خيزير ايلياس کيمي مشهور اولموشدور. خيزير ايلياس سئحري (مؤعجوزه سي) بير داها تصديق ائدير کي، بو بوي ان قديم داستانلاردان سو ايچير، تاريخن ايسلام`ين ياييلديغي دؤورلرين افسانه لرينين تاثيريندن ده کنارا قالمير. ۳

خيدير ايلياس بايرامي*`نين تصادوف ائتدييي گونلر حاقيندا تدقيقاتچيلار آراسيندا موختليف فيکيرلر واردير. اونلاردان بعضيلري بو بايرامين بؤيوک چيلله دن دؤرد و کيچيک چيلله دن اوچ گون اولماقلا يئددي گون داوام ائتديييني بيلديرير. ۴ گؤرکه ملي فولکلورچو اهليمان آخوندوو ايسه همين مراسيمين کيچيک چيلله نين اونونجو گونونده قئيد ائديلديييني گؤسته رير. ۵ فولکلورشوناس عاليم بهلول عابدوللا`نين فيکرينجه، کيچيک چيلله نين خيدير نبي آدلانان بيرينجي اون گونلويو فصلين ان سرت، چووغونلو، دوندوروجو چاغي ساييلير. خيدير نبي`نين شرفينه ايجرا اولونان آيينلر خيدير`ين ياشيلليق، سو حاميسي ساييلان خيزير`لا علاقه سيني گؤسته رير. ۶ ديگر بير تدقيقاتچي، پروفئسور محررم قاسيملي خيدير نبي بايرامي`نين هر ايل قيش ياري اولاندا بؤيوک چيلله ايله کيچيک چيلله آراسيندا گئچيريلديييني بيلديرير. ۷ پروفئسور، آزربايجان`ين خالق يازيچيسي عزيزه جعفرزاده خيدير ايلياس مراسيمينين کيچيک چيلله نين قورتارديغي سون اوچ گونده – تخمينن فئورالين ۲۸-۲۵-اي آراسيندا گئچيريلديييني گؤسته رير. ۸ آزربايجان`ين گؤرکه ملي ائتنوقرافلاريندان بيري ه. علي اکبراوو دا خيدير نبي مراسيمينين کيچيک چيلله نين بيرينجي اون گونلويونده قئيد ائديلديييني گؤسته رميشدير. ه. علي اکبراوو`ون فيکرينجه، بو بايراما حاضيرليق ايشلري قادينلار طرفيندن آپاريلديغي اوچون داها چوخ قادين بايرامي حئساب ائتمک اولار. ۹

آزربايجان مراسيم فولکلورو مووضوسوندا تدقيقات آپارميش آفاق خوررم قيزي`نين دا خيدير نبي بايرامي ايله باغلي ماراقلي مولاحيظه لري واردير.

خيدير ايلياس مراسيمينه خوصوصي حاضيرلاشيرديلار. خالق آراسيندا بئله اينام واردير کي، اگر خيدير نبي بوز آتيندا گله رکن ائولرده بايرام احوال- روحيييه سي گؤرمه ديکده کوسوب گئديردي. خيدير`ين کوسوب گئتمه سي ايسه روزي - برکتين يوخ اولماسينا سبب اولار، باهارين گلمه سي گئجيکه ر. بونا گؤره ده هله کيچيک چيلله نين بيرينجي گونوندن باشلاياراق بايرام تداروکو گؤرولوردو. خيدير نبي مراسيمي سوفره سينين اساس آتريبوتلاري سمه ني، قووورغا، قوووت، بوياديلميش يومورتا، خشيل، دويودن حاضيرلانميش يئمکلر ايدي. خيدير نبي مراسيمينده کؤکه و کؤمبه ده پيشيريليب. بايرام سوفره سي اوچون بوغدا قووورولوردو، قووورولموش بوغدادان قوووت چکيليردي. قوووت آيريلديقدان سونرا قووورغانين يارماليق آدلانان ديگر ايري حيصصه سي آيري قابا ييغيلار. بايرامدان بير گون اوول ائوين کيچيک اؤولادي (اوغلان اوشاغي) باغ-باغچادان آلما چوبوقلاري گتيره ر. گتيريله ن شؤولر اوچ طرفدن سليقه ايله پامبيغا سارينيب ياغدا قيزارديلار. آخشام ائوين بؤيويو آنا شؤولري بير بير گؤتوروب نييتلريني سادالايير. هر شؤو بير نييت اوچوندور. ۱۰ يوردون آبادليغي، عاييه نين سالاماتليغي، مال قارانين محصولدارليغي، باغ-بوستاندا بارين چوخلوغو، توي-دويون و س. نييتلر ائديرلر. ۱۱ اويودولموش قوووتو مجمه يينين ايچينده نازيک ياييرلار. بعضن قوووتدان باشقا مجمه ييه اون دا ياييرلار. گئجه دوشه نده همين دسته له نميش چوبوقلاري شام کيمي يانديريرلار. اؤزو يانيب گئچه نه دک اونا توخونولماز. سحره قده ر مجمه ييده کي قوووت و يا اونا ال وورولماز. چونکو اوولجه خيدير نبي گليب اؤز پاييني گؤتورمه ليدير. ۱۲ بئله حئساب ائديرديلر کي، بو زامان ائوين روزي - برکتي آرتار، بوللوق اولار. يالنيز بوندان سونرا همين قوووتدان يئمک اولار. آخشام شر قاريشاندا ايسه جاوانلار و اوشاقلار دسته له نيب ائولري قاپي-قاپي گزه ره ک خيدير نغمه سيني اوخويار و بايرام پايي ييغارديلار. هانسي قاپيدان ايچه ري گيرسه لر اوولجه دسته دن بير آدام ايره لي چيخيب آوازلا اوخوياردي:

من خيديرين قولويام،
گؤي آتينين چولويام.
آغزينين آرپاسييام
آياغينين نالييام.۱۲

دسته ايسه خورلا اوخوياردي:
خيديري-خيدير ايلياس،
اؤزونو يئتير ايلياس.۱۳

يئنه بير نفر اوخوياردي:
خيدير گلدي هايينان
بير بالاجا دايينان.
دايچا باتدي پالچيغا
چيخارتديق هاي-هايينان.۱۴

دسته خورلا:
خيديري – خيدير ايلياس،
اؤزونو يئتير ايلياس.

دسته دن بير نفر:
قارا تويوق قانادي
کيم ووردو، کيم سانادي.
قاپي-قاپي گزمکدن
بالديريم ايت دالادي.۱۵

دسته خورلا:
خيديري-خيدير ايلياس،
اؤزونو يئتير ايلياس.

خيدير پاييندان ائرته سي گونو ياغلا کؤمبه بيشيره ر، قوووت چکيله ر و دسته نين عوضولري آراسيندا بؤلونه ردي.

کيچيک قافقاز`ين جنوب-شرق رايونلاريندا (لاچين، قوبادلي، زنگيلان، کلبجر، جبراييل و فوضولي رايونلاري نظرده توتولور) خيدير ايلياس بايرامي* اؤزونه مخصوص مراسيملرله قئيد اولونوردو. روس تدقيقاتچيسي ت. ف. آريستووا لاچين، قوبادلي و زنگيلان رايونلاريندا بو بايرامين قئيد ائديلمه سي پروسئسلري حاققيندا ماراقلي معلومات وئرير. قيشين اورتالاريندا گئچيريله ن بو بايرامدا آزربايجانلي قادينلار عاييله سينين سالاماتليغي اوچون ساجدا قووورغا قووورار، چاي و بولاق کناريندا موختليف رنگلرله بير نئچه يومورتا قوياراق نييت ائديرديلر. ائرته سي گون يومورتالارا باخيرديلار. اگر يومورتا قيرميزي رنگه بويانميشديرسا ياخشي، قارا بويانيردييسا پيس علامت يوزوردولار.۱۶

کلبجر رايون ساکيني احمد فتحعلييئو معلومات وئردي کي، قيلينجي کندينده کيچيک چيلله نين چيخماسينا ۱۵ گون قالاندا خيدير ايلياس بايرامي* قئيد اولوناردي. ۱۵-۱۰ نفرليک دسته لرله قاپي-قاپي گزيب بايرام هديييه سي ييغارديق. هر ائوه چاتاندا خور ايله خيدير نغمه سي اوخويار و اوينايارديق. اوولجه بير نئچه نفر اوخوياردي:

خيدير گلير هاينان-هوينان
آلتيندا بير قارا داينان.
قارا داي پالچيغا باتدي،
خيدير يانيندا ياتدي.
دسمال وئرين باغلاياق.

يئنه دسته دن بير نفر:
خيدير نبي، خان ايلياس،
آچدي چيچک، گلدي ياز.
من خيديرين قولويام،
بوز آتينين چولويام.

خور تکرار ائديردي:
خيدير ايلياس، خيدير ايلياس،
آچدي چيچک، اولدو ياز.

دسته دن داها بير نفر:
خيدير گئتدي هايينان،
بير بالاجا دايينان.
دايي پالچيغا باتدي،
خيدير يانيندا ياتدي.

خور:
خيدير ايلياس، خيدير ايلياس،
آچدي چيچک، گلدي ياز.

ييغيلميش بايرام پاييني گؤتوروب اوشاقلاردان بيرينين ائوينه توپلاشيب بايرام ائده رديک. ييغيشديغيميز ائو داميندا دا (قارادام نظرده توتولور-س.م.) ائو صاحيبيين بايرام سوفره سينده اوتورار بايرام يئمکلري يئيه رديک.

خيدير ايلياس مراسيميني* بؤلگه ده قيشين ياريسينين يولا سالينماسي موناسيبتيله گئچيريرديلر.

کلبجر ساکيني علمدار سليموو`ون معلوماتلاريندان آيدين اولدو کي، دره قيشلاق کندينده خيدير نبي مراسيميني کيچيک چيلله نين قورتارماسينا بئش گون قالميش گئچيريرديلر. بو مراسيمه “مممدقولو خيدير نبيسي” دئييرديلر. کندده چوخلو تونقاللار يانديرارديلار. هامي ائويندن چؤله چيخيردي. تونقاللارا “چوبان داراغي” آدلانان بيتکينين قوزاسيني آتيرديلار. قوزا اوجاقدا يانيب پارتلاييردي. چوبان داراغي بيتکيسينين قوزاسي تيکانليدير. اونو الجه کله توپلاييرديلار.

ه. سليموو`ون دئديکلريندن: خيدير نبي بايراميندا يومورتا دؤيوشدورولوردو. هانسي يومورتا سينسا، صاحيبي اودوزموش حئساب اولونوردو. علمدار سليموو بيلديردي کي، بو بايرامدا قاپي پوسما مراسيمي ده گئچيريليردي. قولاقلاريميزي بارماغيميزلا يوماراق نييت توتور و فيلان ائوه قاپي پوسماغا گئديره م- دئييرديک. همين قاپييا چاتاندا قولاغيميزي آچيرديق، نييتيميزي ائشيتديييميز ايلک سؤزله سينايارديق. بونا گؤره ده آناميز بايرام واختي بيزه دئيه ردي کي، ياخشي سؤز دانيشين، قاپيميزي پوسان اولار. قووورغاني مجمه يييه ياييب بوش اوتاقدا سحره دک ساخلاييرديق. اگر سحر قووورغانين اوزرينده ال ايزلري گؤرونسه يدي، دئمه لي، خيدير ايلياس ائويميزه گلميشدير، يئني ايل عاييله ميز اوچون خوشبخت ايل اولاجاقدير.

بؤلگه نين اراضيسينده مالدارليقلا مشغول اولان اهالي آراسيندا خيدير ايلياس مراسيميني* چوخ واخت “قوردلارين بايرامي” آدلانديريرلار. قوبادلي رايون ساکيني اوروج شکرعلييئو معلومات وئردي کي، خيدير ايلياسي فئورال آيينين اورتالاريندا ۳ گون دالبادال قئيد ائديريک. بو بايرام “قوردلارين بايرامي”دير. همين واخت هاوا چوخ سويوق اولور، گوجلو کوله ک اسير، حتتا قار چووغونلاري دا باش وئريردي. بئله هاوادا آج قالان قوردلار مال-قويونا هوجوم ائديرديلر. خيدير ايلياس سوووشاندا بايرام ائديرديک. يعني خطادان قورتاريرديق.

قوبادلي رايون ساکيني کوبرا شکرعلييئوا`نين معلوماتينا گؤره، خيدير ايلياس*- “قوردلارين بايرامي”ندا خشيل و دويو يئمکلري بيشيريليردي. خشيل ايستي يئمک اولدوغو اوچون سويوقدا بدنه ايستيليک گتيرير. خشيلي اون، ياغ، بهمه ز و يا شکر توزو ايله حاضيرلاييرديلار. بوندان باشقا، خيدير ايلياس مراسيمينده* قورودلو خشيل حاضيرلاييرديلار. قورود خشيليني حاضيرلاماق اوچون اوولجه قورودو سودا اريده ره ک سيييق حالينا ساليرديلار. سوغاني ياغدا قيزارديب اوزرينه اوولجه دن حاضيرلانميش سيييغي تؤکوب يئييرديلر.

دويودن حاضيرلانان خيدير ايلياس بايرام* يئمه ييني حاضيرلاماق اوچون اوندان اوماج ائديرديلر. ۱ ايستکان دويونو قازاندا قاينايان دوزلو سويا علاوه ائده ره ک پيشيريرديلر. بير موددتدن سونرا اوماجي دا بورايا قاتيرديلار. هر ايکي ارزاق قايناييب قاتيلاشير و برکيييردي. بايرام سوفره سينده يئييليردي. اونو ايسه ايري داياز قابا اله يير، آيري اوتاغا قويوردولار. سحه ريسي گون اونون اوزرينده ايز عمله گليرديسه، بونو برکت رمزي و خيدير ايلياس`ين* الينين ايزي حئساب ائديرديلر.

جبراييل رايون ساکيني زؤهره موسطافايئوا خيدير نبي بايرامي`نين فئورال آيينين آخيرينجي هفته سينده گئچيريلديييني قئيد ائتدي. همين گون قيزلار چوخ دوزلو کؤکه پيشيريب يئيه ر، سو ايچمه زديلر. قيزا يوخودا هانسي اوغلان اونا سو وئرسه و يا هانسي حه يط و محلله دن سو ايچسه، قيسمتي حئساب اولونوردو. خيدير ايلياس* گونو بوتون ائولرده خشيل و کؤمبه بيشيريرديلر. قوردلارين بايراميني قئيد ائديرديلر.

بو مراسيم ايلين شاختالي گونونه تصادوف ائتدييي اوچون ائل آراسيندا بئله دئيه ر و اوخويارديلار:

خيدير گيردي، قيش گيردي،
خيدير چيخدي، قيش چيخدي.

فوضولي رايون ساکيني مينيش ايسماعيلووا`نين معلوماتيندان آيدين اولور کي، خيدير ايلياس* بايراميندا خشيل پيشيريلير، بوغدا قووورولور، قوووت چکيليردي. بونونلا ياناشي، نييت توتوب بير سيرا آيينلر ده ايجرا ائديرديلر. قيزلار باشلاريني قارا يايليقلا بورويوب گوزگويه باخيرديلار. بو زامان گوزگوده گله جکده عاييله قوراجاقلاري اوغلانلارين صيفتلريني گؤروردولر. قولاقلارينين ايکيسيني ده بارماقلاري ايله قاپاييب قاپي پوسماغا گئديرديلر. نظرده توتدوقلاري قاپييا چاتاندا قولاقلاريني آچيب ائودن گله ن دانيشيغا قولاق آسار، بونونلا دا سانکي گله جک طالئعلريني موعيين ائده رديلر.

قووورغاني ساجدا قوووراندا اوره کلرينده نييت ائديرديلر: مثلن، اگر بوغدادان ۷ عددي کنارا سيچراسا، بئله حئساب ائده رديلر کي، نييت يئرينه يئته جک.

لاچين رايونوندا دا خيدير ايلياس* بايرامي خوصوصي طمطراقلا گئچيريليردي. قوبا حسنووا اؤز معلوماتيندا بيلديردي کي، اوشاقلار قارغي چوبوغونو آت مينيرميش کيمي آياقلارينين آراسينا قوياراق چاپيرديلار. آغاج آتلاري ايله چاپيب هر قاپيني دؤيه ره ک نغمه اوخويار و خيدير پايي ييغارديلار. دسته دن بير نفر ايره لي چيخيب آوازلا اوخوياردي:

خانيم، آياغا دورسانا،
داغارين آغزين آچسانا،
تورباني دولدورسانا،
خيديري يولا سالسانا.

او بيري اوشاقلار ايسه خورلا اوخويارديلار:
من خيديرين قولويام
بوز آتينين چولويام.

قئيد ائتمک لازيمدير کي، بؤلگه اراضيسينده خيدير نبي بايرامي پايلاريني اوشاقلار توربا گؤتوروب ييغيرديلار. اون، بوغدا و ديگر محصوللاري او دؤورده اساسن دريدن حاضيرلانميش داغارا ييغيب آغزيني باغلايارديلار. بوراداکي داغارين آغزين آچسانا موراجيعتي- يعني داغارين آغزيني آچيب بيزه اون و يا بوغدا و س. وئر دئمک ايدي. بو رايوندا دا خيدير ايلياس* بايراميندا ائولرده خشيل چالينار، قووورغا قووورولار، قوووت دوزلديله ر و هئچ کسي پايسيز يولا سالميرديلار. بئله اينام وار ايدي کي، ائله خيدير ايلياس`ين اؤزو ده اوشاقلارين ايچينده دير. پاي وئريلمه سه خيدير ايلياس کوسه ر، آتيني چاپيب گئده ر، روزي-برکتي ده اؤزويله آپارار. پاي وئريلديکده ايسه خيدير ايلياس – خيدير پئيغمبر آتيني چاپيب همين ائولرين هاميسينا روزي پايلايا-پايلايا گئده ر. همين گئجه کوله ک اسه رسه بئله حئساب ائديرديلر کي، خيدير ايلياس`دير. اسه ن کوله ک ايسه آتين کيشنه رتيسيدير. بورادا دا قوووتا و يا اونا خيدير ايلياس`ين ال باسماسينا اينام گوجلو ايدي.

بئله ليکله، معلوم اولور کي، خيدير ايلياس* مراسيمي خالق بايرامي اولماقلا ياناشي، هم ده ميفيک بير اوبرازين – خيدير ايلياس*`ين مؤوجود اولدوغو و مراسيملرده شخصن ايشتيراک ائتدييي باره ده فيکري يادداشلاردا مؤحکمله نديرير.

۱. کيتاب–ي دده قورقود. يازيچي. ۱۹۸۸.س.۱۳۷
۲. ايزوئستيه آزئربايجانسکوقو آرخئولوقيچئسکوقو کوميتئتا. باکو. ۱۹۲۶. س.۱۹
۳. پناه خليلوو. “کيتاب– ي دده قورقود” اينتيباه آبيده سي. باکي. گنجليک. ۱۹۹۳. س.۱۰۷
۴. توي و هالاي ماهنيلاري (ترتيبچي ب. شاهسويلو). باکي. گنجليک. ۱۹۹۰.س.۱۱
۵. آزربايجان فولکلورو آنتولوگيياسي. ايكينجي کيتاب (توپلاياني ه. آخوندوو) باکي. آزربايجان ائ.آ. نشريياتي. ۱۹۶۸.س.۱۱
۶. بهلول عابدوللايئو. حاققين سسي. آزربايجان دؤولت نشريياتي. باکي ۱۹۸۹. س.۱۱۱
۷. ائل گوزگولري، ائلات سؤيله مه لري. (توپلايان و ترتيبچي محررم قاسيملي) آزربايجان دؤولت نشرياتي. باکي. ۱۹۹۳. س.۴۰
۸. ه. جعفرزاده اونودولموش عزيز گونلريميزدن. آزربايجان ژورنالي، ۲۰۰۱، №۱۹. س.۱۶۲
۹. آزربايجان م.ائ.آ. تاريخ اينستيتوتونون عئلمي آرخيوي. ف.ي.ج.ي. قوولوق №۱۲۸. ۱۹۳۵
۱۰.گلينين جئهيز کيتابي (مولليف و ترتيبچي اکرم اه يليسلي) باکي. يازيچي. ۱۹۹۴.س.۱۳۳
۱۱. بهلول عابدوللايئو. گؤسته ريله ن کيتابي. س.۱۳
۱۲. ائل دوزگولري، ائلات سؤيله مه لري. س.۴۰
۱۳. يئنه اورادا.
۱۴. يئنه اورادا.
۱۵. يئنه اورادا.
۱۶. ت.ف.اريستووا. کوردي زاکاوکازغه. م.، ناوکا. ۱۹۶۶.س.۱۷۷

BayBak, All about a Nation، بیر میللتین سسی

_ _ _ _ _ _ _
مربوط اُلان یازیلار


پرینت
بعضی عکسلر خبره باغلی اولمایا بیلیر. لطفا دیقتتلی اولون
بورا باغلي يازيلار:

گوروش کاپانیبدی


http://www.baybak.com بای بک سایتیندان پرینت اولوب
http://www.baybak.com/Baybak/?p=5236 یازینین اینترنت آدرسی

azeribaybak[at]gmail.com